10) آرایه جناس تام : دو واژه ای که از لحاظ تلفظ و املای آن یکسان هستند ولی در معنی باهم تفاوت دارند را جناس تام گویند و هرگاه تفاوت های جزیی لفظی داشته باشند به آن جناص ناقص گویند که انواعی دارد .

مثال 1 : برادر که در بند خویش است نه برادر نه خویش است

                                          به معنی خود                                     به معنی قوم و خویش

مثال 2 : با زمانی که دیگر انداز ای که بندم می دهی                                   کاین زمانم گوش بر چنگ است و دل در چنگ نیست

                                                                                                                                                                  نوعی ساز                                       در دست

الف) جناس ناقص حرکتی :جناسی است که فقط در مصوت اختلاف ظاهری دارند.

مثال ک شکر کند چرف فلک ، از ملک و ملک و ملک                                    کز کرم بخشش او ، روشن و بخشنده شدم

ملک و ملک و ملک = اختلاف در حرکتها دیده می شود

ب) جناس ناقص اختلافی : جناسی است که در حرف اول یا وسط یا آخر اختلاف ظاهری وجود دارد .

مثال : هر تیز که در کیش است گر بر دل ریش آید                                      ما نیز یکی باشیم از جمله قربان ها

کیش و ریش جناس اختلافی دارند

ج ) جناس ناقص افزایشی : جناسی است که یک حرف در هر 2 کلمه کم و یا زیاد شده باشد .

دلا زرنج حسودان مرنج و واثق باش                           که بد به خاطر امیدوار ما نرسد

رنج و مرنج جناس افزایشی دارند .

11) آرایه متناقض نما (پارادوکس) : آوردن 2 واژه کنار هم که وجود یکی دیگری را نقض میکند و یکی از آن 2 پدیده ممکن است مطرح شود .

مثال 1 : هرگز وجود حاضر غایب شنیده ای                                            من در میان جمع و دلم جای دیگر است .

از نظر منطقی این 2 صفت ضد یکدیگر هستند و وجود یکی از آن ها ممکن است که شاعر به زیبایی کلام خود می افزاید .

مثال 2 : گوش ترحمی کو کز ما نظر نپوشد                               دست غریق یعنی فریاد بی صداییم

فریاد همان صدای بلند است و با بی صدایی ضد است و این موجب زیبایی سخن شده است .

12) آرایه تضمین : هرگاه شاعری در لابه لای شعر خودش شعری از شاعر دیگری بیاورد یا آیه یا حدیثی را عینا تکرار کند          می گویند تضمین کرده است .

مثال 1 : چه خوش گفت فردوسی پاکزاد                     که    رحمت   بر   آن   تربت    پاک   باد           از خود سعدی است

               میازار موری که دانه کش است                     که جان دارد و جان شیرین خوش است           از فردوسی است که سعدی آن را تضمین کرده است

مثال 2 : زینهار ، از قرین بد ، زنهار                                   و قنا ربنا عذاب النار               آیه 201 از سوره بقره است که تضمین شده است

 

 

                                                                   

                                                                               3

13)آرایه تضاد : آوردن 2 کلمه با معنی ضد هم در شعر و نثر که موجب زیبایی کلام می شود.

مثال1 :        شادی ندارد آن که ندارد به دل غمی     /    آن را که نیست عالم غم نیست عالمی         شادی و غم باهم تضاد دارند

مثال2 :       شمع دل دمسازم بنشست چو او برخاست  /   افغان ز نظر بازان برخاست چو او بنشست      برخاست و بنشست باهم تضاد دارند

14)آرایه اسلوب معادله : هرگاه دو مصراع یک بیت به ظاهر هیچ گونه ارتباطی با یکدیگر ندارند ولی با دقت در می یابیم که مصراع دوم مصداق و تأیید کننده مصراع اول است و می توان بین آن دو علامت مساوی گذاشت .

مثال1 :                  دود اگر بالا نشیند کسر شأن شعله نیست           جای چشم ابرو نگیرد گرچه او بالاتر رود

مثال2 :                  موی اندر شیر خالص زود پیدا می شود            عیب پاکان زود بر مردم هویدا می شود

15) آرایه تلخیص : آوردن نام مخصوص شعری در بیت آخر غزل یا قصیده تا اینکه خواننده بداند شعر از او است .

مثال :               کشته غمزه تو شد حافظ تا شنیده پند                       تیغ سزا است هرکه را درد سخن نمی کند

16) آرایه تمثیل : داستانها و حکایت های پند آموز که میتواند سرمشقی برای ما باشد تمثیل گویند  .

مثال :                   داستان عبرت از مولوی در کتاب اول ( گرگ و شیر و روباه )

17) آرایه سجع : هرگاه در جمله نثر ( غیر شعر ) کلماتی مانند قافیه در شعر بیاید به طوری که صداهای آخر آن ها و وزن آن ها یکسانی و هماهنگی داشته باشد به آن کلمات سجع می گویند و جمله ای که کلمات سجع در آن باشد نثر مسجع گویند .

مثال 1 : توانگری به هنر است نه به مال و بزرگی به عقل است نه به سال .                            سال و مال سجع دارد

مثال 2 : هنرمند هرجا که رود قدر بیند و بر صدر نشیند .                                                      ( قدر و صدر ) و ( بیند و نشیند ) با هم سجع دارند

18 ) آرایه تشخیص : شخصیت بخشی به اشیای بی جان و صفت های انسان را به غیر انسان دادن است.

مثال 1 : شب ایستاده است ، خیره نگاه او ، بر چارچوب پنجره من

شب = آرایه تشخیص است چون ایستادن را که صفت انسان است به شب نسبت داده است .

مثال 2 : گل بخندید و باغ شد پدرام           ای خوشا این جهان بدین هنگام

گل = آرایه تشخیص است چون خندیدن را به گل نسبت داده است.

19 ) آرایه حس آمیزی : در هم آمیختن 2 یا چند حس است در کلام به گونه ای که به تأثیر سخن و زیبایی آن بیفزاید .

مثال 1 : بوی دهن تو از چمن می شنوم                        بوی کسی را نمی شنود بلکه استشمام میکند ( دو حس را به هم آمیخته است )

مثال 2 : خبر تلخی بود                                                   خبر شنیدنی است نه چشیدنی ( دو حس را به هم آمیخته است. )