1)آرایه مراعات نظیر : هنگامی که در شعر و نثر کلمه هایی از یک مجموعه به کار رود که از لحاظ جنس یا نوع یا مکان یا زمان یا همراهی آنان با یکدیگر تناسب داشته باشند به مجموعه آن کلمات مراعات نظیر گویند.
مثال 1 :              ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد                                  چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
(آرایه مراعات نظیر دارد چون هر 4 تا از نظر جنس گل هستند )
مثال 2 :                              ز خاک من اگر گندم بر آید                                از آن گر نان پزی مستی فزاید
( آرایه مراعات نظیر دارد چون از گندم نان به عمل می آید و همراهی ندارد )
مثال 3 :                 مجنون رخ لیلی چون قیس بنی عامر                            فرهاد لب شیرین چون خسرو پرویز________________________________________
2) آرایه تلمیح : هرگاه در یک متن کلماتی ذکر شود که آنها بخشی از آیه قرآن یا حدیث یا حادثه ای تاریخی باشند به طوری که با دیدن آن کلمه یا کلمات به یاد آن آیه یا حدیث یا واقعه تاریخی بیفتیم و اشاره به ان داشته باشد می گویند به آن آیه تلمیح دارد . ( اشاره دارد )
مثال 1 :                      ما قصه سکندرو دارا نخوانده ایم                            از ما بجز حکایت مهر و وفا مپرس
سکندر = اشاره به داستان اسکندر مقدونی           مهر و وفا = داستان عاشقانه             دارا = اشاره به داستان کوروش هخامنشی
مثال 2 :               نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت                  متحیرم چه نامم شه ملک لافتی را
لافتی = اشاره به حدیث ( لافتی الا علی لاسیف الاذولفقار ) دارد .________________________________________
3) واج آرایی : هرگاه در شعر و نثر صداهایی ( صامت یا مصوت) تکرار شود بطوریکه ای تکرار آگاهانه موجب موسیقی و زیبایی در کلام شود به مجموع این صداها واج آرایی می گویند .
مثال 1 :                  خیزید و خزآرید که هنگام خزان است                                     باد خنک از جانب خوارزم وزان است
( صدای «خ» پنج بار و صدای «ز» شش بار تکرار شده است . )
مثال 2 :                           ریاست به دست کسانی خطاست                                   که از دستشان دست ها بر خداست
(صدای «س» هفت بار ، صدای «ت» شش بار و صدای «آ» شش بار تکرار شده است . )       ________________________________________  4) آرایه کنایه : یعنی بیان کردن نشانه یک چیز و اراده کردن خود آن چیز که از طریق معنی آن صورت می گیرد و معمولاً بین معنی ظاهری و معنی باطنی باید معنی باطنی و دور آن را در نظر گرفت .
مثال 1 :                           نرفتم به محرومی از هیچ کوی                                     چرا از در حق شوم زرد روی
زرد روی = کنایه از شرمنده شدن و بی نصیب ماندن است که نشانه را به جای خود آن بیان کرده است
مثال 2 :                              هنوز از دهن بوی شیر آیدش                                 همی رأی شمشیر و تیر آیدش
کنایه از هنوز کودک است معنی دور آن مورد نظر است نه معنی ظاهری آن
   
1
5) آرایه تشبیه : ادعای همانندی و شباهت دو یا چند چیز است . تشبیه دارای چند پایه یا رکن است شی اول که قصد داریم آن را به چیزی مانند کنیم مشبه است و شی دوم یا کسی که مشبه به آن چیز مانند می شود مشبه به است و واژه ای که پیوند آن ها را برقرار می کند  ادات تشبیه است و صفتها و ویژگی که در هردو هم مشبه و هم مشبه به دیده می شود را وجه شبه می گویند .
مثال 1 : دانا چو طبله طبار است خاموش و هنر نمای
                         مشبه  ادات تشبیه    مشبه به                                          وجه شبه 
مثال 2 : گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم                                ورت به دست نیاید چو سرو باش آزاد
                            تو(مشبه)                                 ادات   مشبه به              وجه شبه                                                    تو(مشبه)                                ادات    مشبه به            وجه شبه
________________________________________
6) استعاره : هرگاه از 4 رکن تشبیه که گفته شد سه رکن حذف شود و تنها یکی از 2 رکن اصلی مشبه یا مشبه به تنها بیاید به طوری که قصد نویسنده بیان شباهت نباشد بلکه یکسان بودن آن ها مورد نظر باشد و بگوید خود آن چیز است نه مثل او استعاره داریم .
مثال 1 : بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه بان دارد                                بهار عارفش خطی به خون ارغوان دارد
بتی = استعاره از معشوق و یار است که تشبیه آن اینگونه بوده است : یار من از خوش ترکیبی مانند بت است
که فقط مشبه ذکر شده است و بقیه ذکر نشده است .
گل = استعاره از چهره قرمز یار که تشبیه آن اینگونه بوده است : چهره یار من مانند گل قرمز و خوش رنگ است .
سنبل = استعاره از موهای یار که تشبیه آن اینگونه بوده است : موی یار من مانند سنبل بوده است .
________________________________________
7) آرایه ایهام : آوردن واژه ای است که حداقل با 2 معنی که یکی نزدیک ترین به ذهن و یکی دور از ذهن باشد مقصود شاعر معنی دور آن و گاهی هر 2 معنی مورد نظر اوست بطوریکه ذهن را بر سر 2 رهای قرار می دهد که کدام معنی مورد نظر اوست .
مثال 1 : خانه زندان است و تنهایی ضلال                                     هرکه جز سعدی گلستانش نیست
گلستانش = معنی اول باغ  ـــ معنی دوم کتاب گلستان
مثال 2 : ای دمت عیسی ، دم از دوری مزن                                       من غلام آنکه دور اندیش نیست
دور اندیش = معنی اول عاقبت نگر ـــ معنی دوم به دور فکر کردن
مثال 3 : چشم چپ خویشتن بر آرم                                 تا روی نبیندت به جز راست
راست = معنی اول حقیقت ـــ معنی دوم چشم راست
8) آرایه مجاز : به کار بردن وازه ای در غیر معنی واقعی آن است .
________________________________________
مثال 1 : مسابقات کشتی دهه فجر در ایران انجام شد و ایران به مقام اول رسید .
                                                                         معنی حقیقی دارد                    معنی مجاز دارد ( منظور تین ایران است )
مثال 2 : اگر به زلف دراز تو دست ما نرسد                                گناه بخت پریشان و دست کوته ماست
                                                                حقیقت                                                                                                                         مجاز از ناتوانی
مثال 3 : همه کس را دندان به ترشی کند شود الاقاضیان را که به شیرینی .
                                                                                        حقیقت                                                                                 مجاز ( از رشوه دادن که باعث نرمی قاضی می شود )

                               2                    
9 ) آرایه اغراق : ادعای وجود صفتی در چیزی یا کسی به اندازه ای که غیر ممکن باشد و چون ذهن خواننده را به تلاش وا می دارد سبب لذت ادبی می شود .
مثال 1 : گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را                                                  از نازکی آزار رساند بدنش را
پیراهنی از جنس برگ گل که آزار دهنده نیست و این بیت اغراق دارد
مثال 2 : شود کوه آهن چو دریای آب                                           اگر بشنود نام افراسیاب           
در صورتی که کوه آهن اسم افراسیاب را بشنود آب می شود که اغراق دارد .