سيد آقا حسن حسيني
افت
تحصيلي ،هميشه نگران کننده بوده وموجب اضطراب واسترس شده وسالي ازعمرجوياي
علم ومحصل را ازبين مي برد، افت تحصيلي علاوه براينکه موجب ضرر اقتصادي
خانواه ها ميشودگاه مخاطراتي جبران ناپذير، چون سرخوردگي در تحصيل،
افسردگي، پيدايش حالت هاي تيک و... را همراه دارد که عواقب آنها ممکن است
جبران ناپذيرباشد. به راستي چه عواملي در افت تحصيلي دخيل هستند؟ معلم،
دانش آموز، اقتصاد نامطلوب خانوادهها، نظام آموزشي و...؟ طبق آمار رسمي
در سال تحصيلي 84-83 يک ميليون دانش آموز در ايران مردود شدند.
بر
اساس گزارش يک نهاد نظارتي، «افت تحصيلي» به عنوان بزرگترين معضل نظام
آموزشي کشور موجب کاهش سطح بندي علمي کشور، اتلاف عمر دانش آموزان و هدر
رفت حدود 12 هزار ميليارد ريال بودجه ساليانه کشور مي شود.
بر
اساس آمار موجود، در سال تحصيلي83-84 در پايه اول متوسطه استان يزد با 19
درصد کمترين و استان آذربايجان غربي با 34درصد بيشترين مردودي را داشته و
در مقطع راهنمايي، شهر تهران با 3درصد کمترين و استان آذربايجان غربي با
12.5درصد داراي بيشترين مردودي بوده و در دوره ابتدايي، شهر تهران با 0.04
درصد کمترين و استان سيستان و بلوچستان با 10.9 درصد بيشترين مردودي را
داشته است.
آمار از افغانستان؟
بررسي
علل افت تحصيلي و ارائه راهکارهايي به هدف جلوگيري از اين آفت و نيز
مبارزه با و ريشه کني آن از امور مهمي است که توجه مسؤلان، مربيان و
اولياء را ميطلبد. در اين نوشتار به علل افت تحصيلي پرداخته شده و ساير
جوانب قضيه به مجال ديگر واگذار شده است.
تعريف افت تحصيلي
عدم کسب نمره استاندارد قبولي دردرس را افت تحصيلي تعريف مي کنند.
به
عبارت ديگر افت تحصيلي کاهش نسبي فعاليت درسي و مطالعه يک دانش آموز در يک
دوره نسبي در مقايسه با دوره نسبي قبل از آن مي باشد. مثلاً کسي که طي سه
ماه نمرات در حد 15 داشته اما در دو هفته اخير در تمامي يا تعدادي از دروس
نمرات حدود 12 کسب کرده، مي گوييم در حال حاضر نسبت به سه ماه پيش افت
تحصيلي دارد. منظور از آوردن کلمه نسبي اين است که افت تحصيلي تنها شامل
دانش آموزان ضعيف نبوده حتي کسي که چند ماه پيش نمرات حدود 18 داشته اگر
در حال حاضر نمرات حدود 16 کسب مي کند، دو نمره نسبت به دوره قبل افت دارد.
عوامل موثر بر افت تحصيلي
عوامل
افت تحصيلي به چند دسته قابل تقسيم است: عوامل مربوط به دانشآموز، عوامل
مربوط به خانواده، علل مربوط به محيط اجتماعي و علل مربوط به مدرسه و نظام
آموزشي.
عوامل مربوط به دانش آموز:
1. عوامل فيزيولوژيکي و جسمي مانند بيماري، ضعف بينايي و شنوايي و غيره
بيماري
مي تواند در افت تحصيلي دانش آموزان نقش داشته باشد. والدين همواره بايد
مراقب جسم و روح فرزندان خود باشند و به تغذيه آنها در طول سالهاي تحصيل
بخصوص هنگام امتحانات اهميت ويژه اي قائل شوند. دانش آموزان بايد غذاي
مناسبي ميل کنند تا انرژي مورد نياز براي يادگيري در سر کلاس درس را داشته
باشند. دانش آموزاني که غذاي کافي نميخورند همواره در سرکلاس درس خسته،
افسرده و زود رنج هستند و چيزي ياد نميگيرند.
2. عوامل ذهني و رواني مانند ميزان هوش و قدرت حافظه و سلامت رواني.
3. نداشتن هدف واقعي و عيني و روشن از تحصيل
4. عدم انگيزش دروني براي تحصيل و مطالعه
5. نداشتن اعتماد به نفس کافي
کمبود
اعتماد به نفس در دانش آموزان يکي از عواملي است که دانش آموزان را از
تلاش و خودباوري باز مي دارد و سبب افت تحصيلي شديد آنها مي شود. والدين
بايد به دانش آموزان خود کمک کنند تا خودشان را باور کنند و بتوانند
خلاقيت هاي تحصيلي خودشان را بروز دهند. ترس از رفوزه شدن يا گرفتن نمرات
بد در امتحانات آخر سال يکي از عوامل خطرناکي است که سبب افت تحصيلي شديد
دانش آموزان مي شود.
ترس
از شکست ، انرژي دانش آموزان را ضعيف مي کند و آنها را به عقب هل مي دهد.
مي شود با صحبت کردن و تعريف خاطراتي از دوراني که خودتان نيز دانش آموز
بوديد ترس آنها را از امتحانات کاهش دهيد. بعضي از دانش آموزان خيلي
زودرنج هستند و به همين علت زود به مرز افسردگي مي رسند. والدين بايد به
آنها راه مبارزه با مشکلات را بياموزند. بايد به فرزند دانش آموز خود
بياموزيد تمام مشکلاتي که بر سر هر انساني مي آيد به خاطر اين است که آنها
نتوانند خوب پيشرفت کنند و مشکلات نيز همين را مي خواهند. به فرزند دانش
آموز خود بياموزيد که مقاومت و استقامت را در خود تقويت کند. البته والدين
خود بايد الگوي مناسبي براي فرزندان باشند. هر گام موثري که شما در راه
تقويت اعتماد به نفس فرزندتان بر مي داريد زمينه سازي براي پيروزي هاي
تحصيلي آينده آنها خواهد شد
6. ضعف اراده در تصميم گيري هاي تحصيلي و مطالعه و اجراي تصميمات
7. عدم برنامه ريزي دقيق از لحاظ زمان و ميزان مطالعه روزانه
8. نداشتن روش مطالعه مناسب براي دروس مختلف
9. مهارت هاي مطالعه نادرست
10. نوع رابطه نا صحيح دانش آموز با معلم
11. آشفتگيهاي عاطفي و هيجاني
عوامل مربوط به خانواده
والدين
نيز در افت تحصيلي خيلي نقش دارند. يک حرف مي تواند سرنوشت دانش آموزي را
عوض کند و سبب دلسردي او از ادامه جدي تحصيلات شود. بايد مراقب اظهاراتي
که در حضور دانش آموزان درخصوص آينده و فارغ التحصيل شدن مي شود بود. بعضي
از والدين ناخواسته اين طرز فکر را در ذهن فرزندان خود به وجود مي آورند
که درس خواندن به بيراهه رفتن است. به خاطر داشته باشيد از آنجا که
فرزندان شما در سن کم تجربگي هستند و از اظهارات اطرافيان نزديک خود
الگوبرداري مي کنند نبايد در حضور آنها چيزهايي را بيان کرد که تاثيرات
منفي بر آنها داشته باشد.
در
خانواده مسائلي مانندطلاق، اختلافات خانوادگي، سطح سواد، سطح درآمد،
بيسرپرستي بعضي ازخانوادهها، عدم اميدواري دانش آموزان به آينده تحصيلي
خود(کنکور)، بي توجهي و عدم آگاهي والدين نسبت به مسائل تربيتي فرزندان،
کمبود فضاي مطالعه در خانواده به دليل افزايش جمعيت و درآمد کم خانوار،
پايين بودن سطح فرهنگي خانواده، عدم تغذيه مناسب، مشکلات مادي خانواده و
بهاء ندادن به تحصيل، اعتيادسرپرست خانواده، مشکلاتي چون اختلافات
خانوادگي همه وهمه در افت تحصيلي موثرند.
شماچگونه
ازدانش آموزي که درسرماي زمستان به کلاس مي آيد و از لابلاي جوراب پاره
پاره اش و دمپايي که حتي پاشنهاش کنده شده سوز سرما، مغزاستخوانش را
ميسوزاند انتظار درس فهميدن داريد! محروميت اقتصادي يکي از عواملي است که
منجر به افت تحصيلي ميشود و عمدتاً در خانوادههاي فقير از دانشآموزان
به عنوان نيروي کار استفاده ميکنند و در تهيهي امکانات آموزشي براي
بچهها عاجز هستند بخصوص با گراني منابع و مآخذ و لوازم تحرير.
از مجموع عوامل افت تحصيلي
1. اختلاف خانوادگي و خانواده آشفته، طلاق فيزيکي يا رواني والدين، وجود نامادري و غيره
2. اختلاف فرزندان با خانواده مانند لجبازي با والدين و اعتراض به جو عمومي خانواده
3. وابسته و متکي نمودن فرزندان به والدين در امور درسي و تکاليف منزل از دوران ابتدايي
4. تحقير، سرزنش و مقايسه نادرست فرزندان با همسالان موفق و در نتيجه پايين آوردن اعتماد به نفس و خود پنداري آنان.
5. تغييرات منفي در خانواده مانند ورشکستگي سياسي، اقتصادي، اعتياد و غيره
6. تغيير در جهت ارتقاي سريع و غير مترقبه سطح اقتصادي يا اجتماعي خانواده و از خود باختگي و غافلگير شدن فرزندان و انواع انحرافات
7. اشتغال كودكان (همزمان با تحصيل)
8. فقدان والد (يا والدين )
9. بيسوادي والدين
10. غفلت والدين نسبت به نيازهاي دانش آموزان
دعواهاي
خانوادگي زن و شوهر و تداوم آنها يکي از عواملي است که بشدت سبب تضعيف
روحيه و افت تحصيلي دانشآموزان ميشود. از آنجايي که کودکان در چنين
لحظاتي زود انرژي و توان خود را از دست مي دهند و نمي توانند همزمان با
تحصيل بار مشکلات خانوادگي را نيز به دوش بکشند خسته و ناتوان مي شوند و
اولين آثار خستگي روحي آنها را مي توان در کيفيت نمرات درسي آنها مشاهده
کرد.
يکي
از دلايل عمده افت تحصيلي مخصوصا در دانش آموزان دوران دبستان وابستگي
آنها به والدين است. مثلا وابستگي اي که در دوران ابتدايي بين والدين و
فرزندان شکل مي گيرد و وقتي آن نيروي کمکي به هر شکلي يا علتي نتواند ديگر
به آنها کمک کند آن وقت زمينه افت تحصيلي در دانشآموز به وجود ميآيد و
نشانه هاي آن در کارنامه دانش آموز جلب توجه مي کند. والدين بايد زمان
مناسبي را براي قطع کمکهاي آموزشي خود انتخاب کنند. براي مثال در جريان
امتحانات نبايد يکدفعه پشت فرزند خود را خالي کنيد.
اگر والدين، فرزندان خود را به جاي يادگيري در مدرسه به يادگيري در محيط
خانه وابسته کنند براي هميشه معلول يک علت بزرگ باقي خواهند ماند.
عوامل مربوط به مدرسه
1. گروه همسالان مانند مزاحمت و شوخي هاي نابجا در کلاس درس
2. رفتارهاي نا مناسب عوامل اجرايي مدرسه مانند مدير، معاونين، مربيان و مشاوران و...
3. جو
عمومي حاکم بر مدرسه از لحاظ درسي مانند سخت گيري بيش از حدمعلمان در دادن
نمره به خاطر بالا فرض کردن سطح علمي مدرسه يا همرنگ شدن دانش آموز با
ساير دانش آموزان ضعيف با فرض اينکه همه دانش آموزان مدرسه ضعيف هستند.
4. عدم برنامه ريزي تحصيلي مناسب.
5. عدم وجود معلمان كافي و شايسته.
6. عدم انطباق هدف و محتواي آموزش با علايق دانش آموزان.
گاهي
اوقات يکي از عوامل افت تحصيلي دانش آموزان معلمها هستند که اظهارات
نامناسب در حضور دانش آموزان بر زبان جاري ميکنند. گاهي ديده شده تعدادي
از معلمان بعضي اوقات در سر کلاس درس شروع به شکايت از وضع مادي خود مي
کنند و ناخواسته اين پيغام را براي دانش آموزان مي فرستند که تحصيل در
شرايط امروز جامعه فايده اي ندارد و کساني که در جستجوي وضع مادي بهتري مي
گردند بايد آينده بهتر را در بازار کار جستجو کنند. بايد به خاطر داشت که
اين تبليغات سوء، دانش آموزان را منحرف مي کند و همين انحراف از تحصيل
زمينه ساز افت تحصيلي آنها مي شود.
کارشناسان
وزرات علوم و آموزش و پرورش تاييد مي کنند که افت تحصيلي و درصد بي سوادي
در مناطق زندگي اقليتهاي قومي، بيشتراز نقاطي است که کودکان به زبان
فارسي صحبت مي کنند.
دانش
آموزان ابتدائي غير فارسي زبان که نخستين بار به سر کلاسها آمده اند،
دچار «شوک زباني» مي شوند. آموزش و پروش براي مناطق زندگي اقليتهاي قومي
کشور کارشناساني را تربيت کرده است که بتوانند «شوک زدائي» کنند.
عوامل مربوط به اجتماع
1. دوستان نا باب
2. استفاده
نادرست از کلوپ هاي ورزشي، بدن سازي، و نيز استفاده نادرست از کافي نتها
و گيمنتها و گذراندن وقت زياد در خيابان ها و خارج از منزل
3. عدم وجود فضاي آموزشي مناسب
4. مهاجرت و انتقال
يکي
از عوامل ديگر که سبب افت تحصيلي شديد دانش آموزان مي شود معاشرت با افراد
ناباب است. فراموش نکنيد که دوستان در سرنوشت فرزندان شما نقش خيلي موثري
دارند. بکوشيد به طور غير مستقيم کنترلي روي دوستان فرزندان خود داشته
باشيد و مراقب ارتباطهايي که آنها با ديگران در خارج از محيط خانواده
برقرار مي کنند باشيد. در مدرسه دانش آموزان زيادي با افکار و شخصيت هاي
متفاوت وجود دارند که همگي آنها مي توانند تاثيرات مثبت و گاه نامطلوبي
روي فرزند شما داشته باشند. طبيعتا شما هميشه نمي توانيد همراه فرزند خود
باشيد، ولي مي توانيد به او بياموزيد هر کسي را به دوستي قبول نکند.
بکوشيد علاوه بر داشتن شناختي از دوستان نزديک فرزندان خود شناختي نيز از
خانواده آنها داشته باشيد.